Chiếu sáng cảnh quan quyết định hình ảnh khách hàng nhìn thấy vào đúng thời điểm họ có mặt tại dự án, tức buổi tối. Phần khó nhất của hạng mục này không nằm ở đèn. Nó nằm ở những thứ phải chôn xong trước khi lớp sân vườn hoàn thiện. Đó là lý do một phương án chốt muộn thường trả giá bằng đục phá chứ không phải bằng tiền thiết bị.
Chiếu sáng cảnh quan đóng vai trò quyết định toàn bộ diện mạo mà công trình để lại sau khi mặt trời lặn. Ban ngày, dự án được đánh giá qua kiến trúc, tỷ lệ khối và vật liệu hoàn thiện. Tối đến, những đường nét đó chìm vào bóng tối và thứ duy nhất còn lại để cảm nhận là ánh sáng.
Giá trị của hạng mục này được thể hiện trên 3 lớp giá trị rõ rệt.:
Thứ tự ưu tiên trong tiêu chuẩn quốc gia lại ngược với cách nhiều hồ sơ tiếp cận. TCVN 13608:2023 xếp yêu cầu chiếu sáng bên ngoài công trình công cộng theo bốn bậc ưu tiên: an toàn cho người đi bộ và ngăn ngừa tệ nạn đứng đầu, chiếu sáng tương ứng cường độ giao thông đứng thứ hai, chọn thiết bị tôn vẻ đẹp cảnh quan kiến trúc đứng thứ ba, tránh gây ô nhiễm ánh sáng sang khu vực xung quanh đứng thứ tư.
Thẩm mỹ đứng thứ ba. Hiểu đúng thứ tự này không phải để hạ thấp cái đẹp, mà để thấy cái đẹp là kết quả của một phương án chuẩn xác: một khu cảnh quan an toàn, đủ sáng, không chói và không hắt sáng sang chỗ không cần thì luôn hài hòa. Chiều ngược lại thì không. Muốn vậy, đội ngũ thiết kế cần nhìn sâu vào cách ánh sáng tương tác với vật liệu và hình khối.
Ánh sáng quyết định phần nào của vật liệu và hình khối lọt vào tầm mắt, thông qua hướng chiếu và bóng đổ.
Nó không làm công trình đẹp thêm, mà chọn ra phần nào hiện lên và phần nào lùi vào bóng tối. Cùng một bức tường đá tự nhiên, chiếu hắt từ chân tường lên sẽ nổi rõ từng thớ vân; chiếu chính diện từ xa thì thành một mảng vách phẳng.
Có 4 yêu cầu bắt buộc mà TCVN 13608:2023 đặt ra cho chiếu sáng công trình kiến trúc, và mỗi yêu cầu gắn với một kiểu hỏng rất dễ nhận ra khi làm sai:
| Yêu cầu theo tiêu chuẩn | Hệ quả khi làm sai |
|---|---|
| 1. Chiếu sáng đồng đều các bề mặt chính | Mặt đứng loang lổ mảng sáng mảng tối, ảnh truyền thông chụp buổi tối không dùng được |
| 2. Làm rõ các giới hạn của công trình | Khối kiến trúc chìm vào nền trời, dự án mất khả năng nhận diện từ xa |
| 3. Khắc họa các chi tiết đặc thù | Phào, lam, hoa văn biến mất, tiền vật liệu bỏ ra ban ngày không thu lại được vào buổi tối |
| 4. Tạo tương phản sáng tối và tương phản màu sắc giữa các chi tiết | Mặt đứng bẹt, không còn điểm nhìn, nhà mẫu khó đón khách sau giờ hành chính |
4 yêu cầu trên cho thấy chiếu sáng kiến trúc là bài toán phân bổ có chủ đích chứ không phải chuyện lắp nhiều đèn.
Tiêu chuẩn còn ràng buộc thêm một lớp: thiết bị phải có đường cong phân bố cường độ sáng, nhiệt độ màu và hệ số hoàn màu phù hợp với đặc thù kiến trúc, cảnh quan và màu sắc công trình. Tức màu ánh sáng chỉ chọn được sau khi đã chốt vật liệu hoàn thiện.
Ở điểm này, tiêu chuẩn đưa ra định hướng khác hẳn nhận định phổ biến. Với công viên và vườn hoa, TCVN 13608:2023 hướng tới nguồn sáng nhiệt độ màu cao, hoàn màu lớn, gam trắng lạnh; trong khi khu nghỉ dưỡng lại ưu tiên ánh sáng ấm.
Hai mục tiêu khác nhau đòi hỏi dự án hỗn hợp phải phân vùng chức năng ngay từ đầu. Thiếu phân vùng sớm là mở đường cho những lỗi rất hay gặp.
Bốn lỗi phá diện mạo nhanh nhất đều không phải lỗi thiếu đèn. Chúng là lỗi thừa sáng hoặc sai hướng, và điểm chung là cả bốn chỉ lộ ra khi hệ thống được bật thật, tức sau khi tiền đã chi xong:
Cả bốn lỗi đều xử lý rẻ trên bản vẽ nhưng rất đắt ở giai đoạn vận hành, do vướng lớp hoàn thiện sân vườn đã lát xong. Muốn triển khai đúng ngay từ đầu, chủ đầu tư cần nắm rõ các văn bản đang trực tiếp điều chỉnh hạng mục này.
Hai văn bản chi phối trực tiếp hạng mục chiếu sáng cảnh quan là QCVN 07-7:2023/BXD và TCVN 13608:2023.
Văn bản đầu là quy chuẩn kỹ thuật quốc gia bắt buộc tuân thủ; văn bản sau là tiêu chuẩn quốc gia hướng dẫn tính toán thiết kế. Nắm rõ hai lớp này giúp chủ đầu tư xác định ranh giới không thể thương lượng.
QCVN 07-7:2023/BXD ban hành kèm Thông tư 15/2023/TT-BXD, hiệu lực từ 01/7/2024, thay thế bản QCVN 07:2016/BXD mà nhiều hồ sơ vẫn còn trích.
Quy chuẩn áp dụng cho chiếu sáng đường đô thị, đường khu dân cư, công viên, vườn hoa và bãi đỗ xe ngoài trời, loại trừ chiếu sáng toàn bộ diện tích quảng trường, nhà ga và cảng hàng không.
TCVN 13608:2023 quy định chi tiết việc tính toán thiết kế mới, cải tạo và nghiệm thu hệ thống chiếu sáng bên ngoài, ưu tiên nguồn LED tới mức công trình thiết kế mới chỉ dùng LED.
Liên quan gián tiếp còn có QCVN 09:2017/BXD về sử dụng năng lượng hiệu quả, đã có bản thay thế là QCVN 04-3:2026/BXD ban hành ngày 30/7/2026. Hiệu lực từng văn bản cần đối chiếu đúng thời điểm lập hồ sơ.
Cần lưu ý điểm thường hay nhầm lẫn trong hồ sơ thường rơi vào cấp bảo vệ thiết bị. Nhiều bên ghi một ngưỡng chung cho cả dự án, trong khi tiêu chuẩn phân theo môi trường làm việc thực tế thành bốn mức cấp bảo vệ:
| Môi trường lắp đặt | Cấp bảo vệ tối thiểu |
|---|---|
| Đèn lắp bên ngoài các công trình công cộng và hạ tầng kỹ thuật nói chung | IP65 |
| Đèn lắp trong hầm cho người đi bộ, lắp trên thành cầu | IP66 |
| Đèn lắp tại vị trí có khả năng xảy ra úng ngập | IP67 |
| Đèn phải làm việc thường xuyên trong điều kiện ngập nước | IP68 |
4 mức cấp bảo vệ trên cho thấy chỉ số IP là hệ quả từ vị trí lắp đặt thực tế, không phải con số áp chung cho toàn gói thầu.
Riêng đài phun nước thêm ràng buộc nghiêm ngặt: đèn dùng điện áp thấp từ 12V đến 36V theo giới hạn TCVN 7722-1:2017, đạt cấp bảo vệ III, kín khít tối thiểu IP67, đèn ngầm dưới nước tối thiểu IP68. Các yêu cầu này chỉ bảo đảm khi vị trí đèn đã được chốt ngay từ khâu thiết kế cơ sở.
Phương án chiếu sáng cảnh quan cần được chốt ở thiết kế cơ sở, cùng lúc với hạ tầng kỹ thuật, không phải ở giai đoạn hoàn thiện. Lý do cốt lõi nằm ở toàn bộ hệ thống cơ điện ngầm phải chôn xong trước khi thi công lớp nền sân vườn.
Chốt muộn thì 5 ràng buộc bị khóa dưới đây, thuộc về hạ tầng ngầm, kết cấu và cấp điện, sẽ không thể sửa bằng việc đổi model đèn:
Cả năm ràng buộc bị khóa trên đều nằm dưới mặt đất hoặc trong kết cấu chịu lực. Vì thế chi phí đắt nhất khi chốt muộn là tiền đục phá, hoàn trả và chậm tiến độ, chứ không phải tiền mua đèn. Đó là lý do hạng mục này cần nằm trong cùng chu trình thiết kế với các bộ môn khác.
Nguyên nhân sâu xa khiến hạng mục này hay bị chậm là do nó không thuộc riêng một bộ môn nào. Cảnh quan chọn hiệu ứng, cơ điện tính công suất và tuyến cáp, kết cấu tính móng cột cùng chi tiết chờ, còn đấu nối nguồn thuộc hạ tầng kỹ thuật.
Bốn bộ môn cùng tham gia khiến ranh giới hợp đồng dễ bị bỏ trống, tạo nên lỗ hổng mà phối hợp đa bộ môn thiết kế phải giải quyết.
Khi các bộ môn cùng làm việc trên mô hình thông tin chung theo quy trình BIM, tuyến cáp, móng cột và tải trọng được đối soát với mặt bằng cảnh quan ngay trên bản vẽ. Xử lý xong dữ liệu ngầm, vấn đề tiếp theo cần tính là chi phí vận hành sau bàn giao.
Hạng mục này còn sinh ra hai khoản chi phí sau bàn giao, cả hai đều rơi vào giai đoạn vận hành: tiền điện chiếu sáng ngoài nhà, và chi phí thay thế cho nhóm thiết bị khó tiếp cận. Hai khoản này được chuyển vào phí quản lý chung của tòa nhà, tác động trực tiếp tới uy tín lâu dài của dự án.
Tiền điện ngoài nhà không chia về từng căn hộ mà nằm trong phí dịch vụ hàng tháng. Đây là con số khách hàng hay so sánh giữa các dự án, nên một phương án ngốn điện sẽ làm giảm sức cạnh tranh thương mại.
TCVN 13608:2023 yêu cầu chiếu sáng công trình phải có điều khiển theo kịch bản, vừa tạo điểm nhấn ban đêm vừa tiết kiệm điện. Kịch bản theo khung giờ giúp giữ diện mạo vào giờ cao điểm và tự động giảm sáng khi đêm muộn.
Khoản thứ hai ít được dự trù từ đầu. Đèn âm đất và đèn âm nước hỏng sớm nhất do môi trường ẩm ướt, lại khó thay nhất vì nằm dưới lớp hoàn thiện.
Vài bóng đèn cảnh quan chập chờn sẽ phá vỡ cảm nhận về một dự án chỉn chu. Khoảng hở thao tác để thay đèn cần được đội thiết kế tính toán từ lúc bố trí mặt bằng, khi việc đó chưa tốn thêm chi phí.
>>> Xem thêm: Tư Vấn Thiết Kế Cảnh Quan | Công Ty Song Anh
Chiếu sáng cảnh quan tuy chiếm tỷ trọng ngân sách vừa phải nhưng tác động lớn tới hạ tầng ngầm, kết cấu, cơ điện và hình ảnh thương mại của công trình.
Trong vai trò tổng thầu thiết kế, Song Anh luôn đưa hạng mục này vào vòng phối hợp chung, bảo đảm thông số ngầm được chốt chuẩn xác trước khi hoàn thiện bề mặt.
Nếu chủ đầu tư đang chuẩn bị dự án và cần rà soát phương án chiếu sáng ngoài trời, đội ngũ tư vấn thiết kế của Song Anh luôn sẵn sàng đồng hành từ giai đoạn thiết kế cơ sở.
Chiếu sáng cảnh quan có phần bắt buộc và phần tự chọn. Các khu vực thuộc phạm vi QCVN 07-7:2023/BXD như đường nội bộ, bãi đỗ xe ngoài trời và công viên bắt buộc phải tuân thủ quy chuẩn kỹ thuật.
Chiếu sáng điểm nhấn kiến trúc là lựa chọn nâng cao của chủ đầu tư, nhưng khi triển khai vẫn phải đáp ứng yêu cầu về chống chói lóa và phòng ngừa ô nhiễm ánh sáng.
Phân vùng ánh sáng căn cứ vào công năng từng phân khu và màu vật liệu hoàn thiện đã chốt, không chọn theo cảm tính.
Trục đường nội bộ và tiện ích công cộng cần ánh sáng rõ ràng bảo đảm an toàn, khu ở và mặt nước cần ánh sáng ấm thư giãn, mặt đứng tòa nhà chọn theo tông vật liệu ốp. Ranh giới giữa các vùng sáng cần thể hiện trên bản vẽ để nhà thầu thi công chuẩn xác ngoài hiện trường.
Đèn cảnh quan nhanh hỏng do thời tiết ngoài trời khắc nghiệt và cấp bảo vệ IP trong hồ sơ bị chọn thấp hơn thực tế. Vị trí úng ngập theo mùa cần tối thiểu IP67, nếu hồ sơ chỉ ghi IP65 thì đèn sẽ hỏng rất nhanh.
Với dự án ven biển, sương muối ăn mòn vỏ kim loại là yếu tố mà chỉ số IP không xử lý hết, đòi hỏi kỹ sư phải chỉ định vật liệu vỏ đèn chống ăn mòn chuyên dụng.
——————————————
CÔNG TY CỔ PHẦN TƯ VẤN ĐẦU TƯ XÂY DỰNG SONG ANH (SA)
Toà nhà Park IX - số 08 Phan Đình Giót, Phường Tân Sơn Hoà, TP.HCM
Hotline: 0969 865 728
Email: tnc@sa-corp.vn
