Hardscape là toàn bộ phần cảnh quan làm từ vật liệu không sống như đá, gạch, bê tông, gỗ hay kim loại: sân lát, lối dạo, bậc cấp, tường chắn cùng bồn cây xây. Ở một dự án cao tầng, phần khung cứng này không chỉ phục vụ yếu tố thị giác.
Nó còn gánh vác đường cho xe chữa cháy, lối tiếp cận cho người đi xe lăn và bề mặt thu thoát nước mưa. Vì vậy, chốt muộn thường đồng nghĩa với việc đập đi làm lại.
Hardscape là phần cảnh quan có hình khối cố định, cấu thành từ các vật liệu không sống và được thi công xây dựng thay vì gieo trồng. Hạng mục này bao gồm bề mặt lát, lối đi, bậc cấp, đường dốc, tường chắn đất, bồn cây xây, thành hồ nước, mái che cùng các chi tiết gắn liền với mặt đất.
Thuật ngữ này luôn đi liền với softscape, tức phần cảnh quan mềm gồm cây xanh, thảm cỏ, hoa lá cùng lớp đất màu nuôi dưỡng. Nếu softscape là yếu tố sinh thái thì hardscape chính là bộ khung giữ phần sống ấy ở đúng vị trí mong muốn.
Hai khái niệm này xuất hiện ngay từ những bản vẽ mặt bằng đầu tiên do đơn vị concept nước ngoài lập, trước cả các cách gọi quen thuộc như "phần xây" và "phần trồng".
Giá trị của hardscape nằm ở chức năng định hình không gian: mặt lát phân luồng lối đi cho người và xe, cao độ bề mặt dẫn dòng nước mưa chảy về hệ thống thu gom, còn cây xanh sẽ lấp đầy những khoảng trống được chừa sẵn.
Ở dự án cao tầng, tầng hầm thường mở rộng sát ranh đất để đủ chỗ đỗ xe, nên phần lớn sân vườn tầng trệt nằm trên mái tầng hầm chứ không trên đất tự nhiên. Hardscape khi đó đặt lên một bản sàn bê tông có giới hạn chịu lực rõ ràng.
Để tìm hiểu thêm về bài toán tải trọng và các lớp cấu tạo này, chủ đầu tư có thể xem phần phân tích chi tiết của Song Anh trong bài viết: Thiết Kế Cảnh Quan Trên Mái Podium Là Gì?
Vì đặt trên kết cấu như vậy, hardscape được xử lý rất khác mảng cây xanh, và đó cũng là điểm chủ đầu tư hay hỏi nhất khi rà soát hồ sơ.
Hardscape khác softscape ở 3 điểm cốt lõi: bản chất vật liệu cấu thành, quy luật biến đổi theo thời gian và mốc thời điểm phải chốt trong hồ sơ thiết kế.
Softscape là thực thể sống, sinh trưởng và đổi thay tán lá qua từng năm. Hardscape là phần cố định, giữ nguyên hình khối từ ngày nghiệm thu hoàn thành.
Chủ đầu tư có thể so sánh hai phần của cảnh quan theo 5 tiêu chí trong bảng dưới đây:
| Tiêu chí | Hardscape | Softscape |
|---|---|---|
| 1. Bản chất | Vật liệu không sống: đá, gạch, bê tông, gỗ, kim loại | Vật liệu sống: cây, cỏ, hoa và đất trồng |
| 2. Thay đổi theo thời gian | Giữ nguyên hình dạng, xuống cấp dần theo mài mòn | Lớn lên, đổi tán, cần cắt tỉa và thay thế |
| 3. Bộ môn chi phối | Kiến trúc, kết cấu, hạ tầng, PCCC cùng tham gia | Chủ yếu do kiến trúc sư cảnh quan quyết định |
| 4. Thời điểm phải chốt | Tuyến và cao độ chốt từ thiết kế cơ sở | Danh mục cây có thể tinh chỉnh tới giai đoạn thi công |
| 5. Cái giá khi sửa | Đục phá mặt lát, dời hố ga, làm lại lớp chống thấm | Thay cây, bổ sung đất, điều chỉnh bồn trồng |
Nhìn vào 2 tiêu chí cuối trong bảng, có thể thấy lý do vì sao 2 hạng mục này không thể thiết kế theo cùng một nhịp độ.
Softscape nếu sai thì chủ đầu tư thường chỉ tốn chi phí mua cây và công trồng lại. Hardscape nếu sai thì thiệt hại kéo theo là bề mặt lát hoàn thiện, lớp màng chống thấm bên dưới, đôi khi phải thẩm duyệt lại cả hồ sơ.
Đó cũng là lý do hardscape đòi hỏi nhiều bộ môn kỹ thuật cùng ngồi lại làm việc hơn mảng xanh, điều thể hiện rõ khi đi vào từng hạng mục cụ thể.
Hardscape trong dự án cao tầng bao gồm 4 nhóm hạng mục chính: mặt giao thông, mặt sinh hoạt, cấu trúc định hình cao độ cùng các chi tiết cố định.
Mỗi nhóm đảm nhiệm một chức năng riêng, nhưng tất cả đều phải khớp nối chính xác cao độ với sảnh đón, đường dốc tầng hầm và hệ thống thoát nước.
Dưới đây là 4 nhóm hạng mục hardscape mà chủ đầu tư sẽ gặp trong hồ sơ cảnh quan một dự án nhà ở cao tầng:
Trong 4 nhóm trên, mặt giao thông và cấu trúc định hình cao độ phát sinh điều chỉnh nhiều nhất vì chạm tới hồ sơ hạ tầng ngay từ đầu, còn chi tiết cố định lại hay bị bỏ quên: một nắp hố ga đặt lệch giữa quảng trường sảnh đủ làm hỏng cả ý đồ lát nền.
Cách ghép các nhóm này với mảng xanh trên tổng mặt bằng đã được trình bày ở bài viết: Thiết Kế Cảnh Quan Chung Cư Cao Tầng Cần Lưu Ý Những Gì?
Riêng dải mặt lát sát khối nhà còn chịu sự chi phối của một bộ quy chuẩn ít ai nghĩ tới khi làm cảnh quan: quy chuẩn an toàn cháy.
Hardscape dự án cao tầng bị quy chuẩn chi phối vì dải mặt lát sát khối nhà gánh cùng lúc 3 nghĩa vụ kỹ thuật: làm đường và bãi đỗ cho xe chữa cháy, làm lối tiếp cận cho người khuyết tật và dẫn nước mưa về hệ thống thu gom. Ba yêu cầu công năng này có trước, thẩm mỹ mới đến sau.
Nghĩa vụ khắt khe nhất đến từ QCVN 06:2022/BXD về an toàn cháy cho nhà và công trình. Với nhà chung cư có chiều cao PCCC trên 15 m, quy chuẩn yêu cầu bãi đỗ xe chữa cháy rộng ít nhất 6 m và dài tối thiểu 15 m, trừ một số trường hợp được miễn trừ.
Bãi đỗ phải nằm cách tường ngoài không gần hơn 2 m, không xa quá 10 m, và tiếp cận được ít nhất toàn bộ một mặt ngoài của mỗi khối nhà. Dải 2 m đến 10 m đó lại chính là nơi phương án cảnh quan thường muốn đặt quảng trường sảnh, bồn hoa và mái đón.
Mặt bãi đỗ phải bằng phẳng, nếu nằm trên mặt nghiêng thì độ dốc không quá 1:15, còn đường cho xe chữa cháy rộng thông thủy không dưới 3,5 m và dốc không quá 1:8,3.
Khoảng không giữa bãi đỗ và lối vào từ trên cao của tòa nhà không được bị cản bởi cây xanh hay vật thể cố định, còn mái che bắc ngang tuyến xe phải chừa tĩnh không từ 4,5 m.
Đáng chú ý, đoạn bãi đỗ nằm dưới mái che không được tính vào chiều dài bãi đỗ, nên một pergola đặt sai chỗ đủ làm bãi đỗ hụt chiều dài và hồ sơ bị yêu cầu chỉnh sửa khi thẩm duyệt PCCC.
Tuyến xe còn phải bảo đảm chịu được tải trọng xe chữa cháy theo chủng loại phương tiện của lực lượng PCCC địa phương, một thông số kỹ thuật tác động trực tiếp lên hồ sơ kết cấu khi chạy trên mái hầm, như phân tích ở bài cảnh quan và hạ tầng ngầm.
Nghĩa vụ thứ hai xuất phát từ QCVN 10:2024/BXD về xây dựng công trình đảm bảo tiếp cận sử dụng. Đường dốc cho người khuyết tật không được dốc hơn 1/12, rộng thông thủy từ 1.200 mm và phải có chiếu nghỉ khi dài quá 9 m.
Mỗi mét chênh cao giữa sân và sảnh vì thế cần khoảng 12 m chiều dài đường dốc, chưa kể chiếu nghỉ, đủ chiếm trọn phần mặt tiền vốn định dành cho bậc tam cấp trang trí.
Nghĩa vụ thứ ba ít khi được nhắc tới: mặt lát cứng không thấm nước, nên từng mét vuông hardscape đều phải tạo độ dốc dẫn về rãnh thu, và cao độ hoàn thiện sân vì thế gắn chặt với cao độ hố ga.
Trên mái tầng hầm, mỗi hố thu còn là một điểm xuyên qua màng chống thấm, nên vị trí cần được chốt chuẩn xác cùng hồ sơ kết cấu. Cả ba nghĩa vụ kỹ thuật này đều cần không gian trên một mặt bằng vốn còn phải san sẻ cho cây xanh.
Mặt lát cứng và mảng xanh cần được cân đối theo thứ tự rõ ràng. Mảng xanh có tỷ lệ tối thiểu do quy chuẩn quy hoạch đặt ra, còn đường và bãi đỗ xe chữa cháy gần như cố định theo khối nhà. Phần hardscape trang trí chỉ được khai thác quỹ đất còn lại sau hai nhu cầu bắt buộc đó.
Chỉ tiêu mảng xanh được quy định trong QCVN 01:2021/BXD về quy hoạch xây dựng. Lô đất xây dựng nhà chung cư phải dành tối thiểu 20% diện tích cho đất cây xanh.
Mặt lát cứng không phải cây xanh, nên mỗi mét vuông quảng trường mở rộng đều thu hẹp dư địa để đạt chỉ tiêu pháp lý này.
Trên khu đất cao tầng vốn chật hẹp, đường và bãi đỗ xe chữa cháy là phần hardscape lớn nhất và kém linh hoạt nhất.
Nhiều dự án dùng tấm lát trồng cỏ có gia cố cho những đoạn xe chỉ đi qua khi có sự cố, với điều kiện nền bên dưới chịu được tải trọng xe.
Dù vậy, phần diện tích đó có được tính vào chỉ tiêu cây xanh hay không lại tùy đồ án quy hoạch được duyệt và cơ quan thẩm định, nên cần làm rõ từ sớm trước khi dựa vào đó để cân đối chỉ tiêu.
Tỷ lệ mặt lát cao còn kéo theo hai hệ quả vận hành: đá và bê tông hấp nhiệt buổi trưa rồi tỏa lại vào chiều muộn, đúng giờ cư dân xuống sinh hoạt, còn nước mưa dồn nhanh về rãnh thu khiến hệ thống thoát nước mặt phải lớn hơn.
Cân đối hợp lý vì thế không phải là giảm hardscape tới mức triệt để, mà là đặt mặt lát đúng nơi người dùng cần đi lại và dừng chân, rồi nhường phần còn lại cho cây xanh.
Chủ đầu tư nên chốt bộ khung hardscape, gồm tuyến đường và bãi đỗ xe chữa cháy, cao độ sân, vị trí đường dốc và hố ga, ngay trong giai đoạn thiết kế cơ sở, đồng bộ với mặt bằng tầng hầm. Vật liệu hoàn thiện có thể chốt lùi lại sau, theo tiêu chí vận hành thực tế.
Nếu các thông số này nằm ở ba bộ hồ sơ riêng rồi mới ráp nối khi thi công, mỗi sai lệch đều biến thành chi phí sửa chữa ngay trên công trường. Đến khâu chọn vật liệu, tiêu chí cần tính đến trước tiên là độ bền vận hành chứ không chỉ màu sắc.
Mặt lát quanh hồ bơi cần chống trơn, vật liệu trên tuyến xe chữa cháy cần chịu tải mà không nứt vỡ. Mẫu gạch lát cũng nên có nguồn cung ổn định để ban quản lý thay được từng viên hỏng sau này, thay vì lát lại cả mảng sân.
Khi một đầu mối điều phối các bộ môn trên cùng một mặt bằng, tuyến xe chữa cháy, cao độ sân và hố ga được khớp ngay trong hồ sơ, và hồ sơ thẩm định thiết kế PCCC của dự án đã được cơ quan chức năng phê duyệt.
Trước khi duyệt phương án cảnh quan, chủ đầu tư có thể đặt 4 câu hỏi dưới đây cho đơn vị thiết kế:
Cả 4 câu hỏi đều có thể làm rõ ngay trên mặt bằng thiết kế cơ sở. Câu nào chưa có đáp án dứt khoát chính là chỗ dễ phải sửa khi thẩm duyệt hoặc thi công.
Nếu dự án đang lập phương án cảnh quan hoặc cần rà lại phần hardscape trong hồ sơ, quý vị có thể tham khảo cách Song Anh triển khai tư vấn thiết kế cảnh quan.
Đội ngũ của chúng tôi luôn sẵn sàng đồng hành cùng chủ đầu tư từ bản vẽ sơ khai đến hồ sơ hoàn chỉnh, hỗ trợ rà soát mặt bằng từ sớm, để phần cứng của cảnh quan đứng đúng chỗ ngay từ lần vẽ đầu tiên.
——————————————
CÔNG TY CỔ PHẦN TƯ VẤN ĐẦU TƯ XÂY DỰNG SONG ANH (SA)
Toà nhà Park IX - số 08 Phan Đình Giót, Phường Tân Sơn Hoà, TP.HCM
Hotline: 0969 865 728
Email: tnc@sa-corp.vn
